پاکیزگی و تمیز بودن ساختمان با نگاهی به متون دینی

   مدرسه به عنوان یک ساختار اجتماعی برای آموزش، محیطی را فراهم می‌نماید که کودک در آن، سال‌های حساس زندگی خود را سپری می‌کند. کودک در مدرسه، فردی از افراد جامعه کوچک مدرسه است، به علاوه عضوی از اعضاء یک خانواده نیز می‌باشد که مجموع آنها جامعه و اجتماع را تشکیل می‌دهد. کودک در مدرسه علاوه بریادگیری مهارت خواندن و نوشتن، اطلاعات، نگرش‌ها و رفتارهای جدید را نیز می‌آموزد.

در آموزش و پرورش نوین، فضای فیزیکی به عنوان یک عامل زنده و پویا در انجام فعالیت‌های آموزشی و تربیتی دانش‌آموزان تلقی می‌گردد. چنانچه در مدرسه، شرایط استاندارد نظافت، تنظیم و آراستگی وجود نداشته باشد، به طور کلی آسایش محیطی فراهم نشده و به دنبال آن، تلاش‌های آموزش و پرورش معلمان و مربیان نیز بازدهی مطلوب نخواهد داشت.

پس می‌توان گفت، مدرسه یکی از مهم‌ترین نهادهای سازمان یافته رسمی کشور است که باید با فراهم نمودن محیطی تمیز، منظم و آراسته به جسم و روان کودک جامعه، امکان شکوفایی بدهد و آنان را نسبت به دیگر اشخاص، خانواده و اجتماع مسئول سازد.

در این میان، یکی از نکات برجسته در آداب اسلامی، توجه به بهداشت و نظافت در جامعه و محیط پیرامون است. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به نظافت، آن قدر اهمیت می‌داد که آن را از نشانه‌های ایمان و دینداری برمی‌شمرد و وجود بهداشت در محیط زندگی را یکی از لوازم حیات ایمانی می‌دانست. (النظافه من الایمان)

رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: خداوند خوش‌بو است و بوی خوش را دوست دارد. تمیز است و دوست‌دار تمیزی است. کریم است و کرم پسند، بخشنده است و مشتاق بخشش! پس (خانه‌های) خود را پاکیزه دارید و خویش را به یهود مانند نکنید. عنه صلی الله علیه و آله: «ان الله طیب یحب الطیب، نظیف یحب النظافه، کریم یحب الکرم، جواد یحب الجواد، فنظفوا- اراه قال: افنیتکم- ولا تشبهوا بالیهود».{۱}

۱ – پاکیزگی و تمیز بودن ساختمان

رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: خانه‌های خود را جارو بزنید و خویش را به یهود مانند نکنید. رسول الله صلی الله علیه و آله: «اکنسوا افنیتکم و لا تشبهوا بالیهود.»[۲]

چنان که از این دو روایت بر می‌آید پیشوایان دین اسلام پاکیزگی و تمیز بودن ساختمان را از امتیازات مسلمان دانسته‌اند و یهودیان را بر عدم رعایت شرایط بهداشتی نکوهیده‌اند. در این روایات هر چند بر جاروب کردن خانه تاکید شده است اما به قراین دیگر روشن می‌شود که جاروب کردن را از آن رو ذکر کرده‌اند که سبب پاکیزگی است، بنابراین هرکاری که به نظافت و بهداشت خانه بینجامد مشمول همین حکم است، از همین روی در روایات دیگر بر پاک کردن خانه از تار عنکبوت تاکید شده است:

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: در منازل شما خانه عنکبوت حکم خانه شیطان را دارد. عنه (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم): «بیت الشیاطین من بیوتکم بیت العنکبوت.»[۳]

حضرت سجاد (علیه‌السّلام) فرمود: منازل خود را از وجود تارعنکبوت پاک کنید زیرا باقی گذاردن آن فقر آور است. عن زین العابدین (علیه‌السّلام): قال امیرالمومنین (علیه‌السّلام): «نظفوا افنیتکم من حوک العنکبوت، فان ترکه فی البیوت یورث الفقر.»[۴]

حضرت علی (علیه‌السّلام): پاک نکردن خانه از تار عنکبوت و …نرفتن زباله از خانه، فقر آور است. قال علی (علیه‌السّلام): «ترک نسج العنکبوت فی البت یورث الفقر… و ترک القمامه فی البت یوث الفقر.»[۵]

۲ – آثار تکوینی پاکیزه کردن ساختمان

در برخی از احادیث به گوشه‌ای از فواید و آثار رعایت بهداشت و نظافت در خانه اشاره شده است. در چند روایت به آثار تکوینی پاکیزه کردن ساختمان اشاره شده است. از جمله آثاری که بر شمرده شده است یکی از میان رفتن فقر و نداری و دیگری، توسعه رزق و روزی آدمی است که البته این دو اثر در واقع به یک فایده‌ی کلی باز می‌گردد.

امام باقر (علیه‌السّلام) فرمود: جاروب کردن خانه فقر را می‌برد. قال الباقر علیه السلام: «کنس البیت ینفی الفقر.»[۶]

حضرت صادق (علیه‌السّلام) فرمود: شستن ظروف و روبیدن حیاط، روزی‌آور است. قال الصادق علیه السلام: «غسل الا ناء و کسح الفناء مجلبه للرزق.»[۷]

امام رضا (علیه‌السّلام) فرمود: جاروب حیاط خانه، روزی‌آور است. عن الحسین بن عثمان: «رایت ابا الحسن الرضا (علیه‌السّلام) قال: کنس الفناء یجلب الرزق.»[۸]

۳ – آثار جسمی و روانی نظافت در منزل

در روایات دیگر به آثار روحی و روانی نظافت در منزل اشاره شده است، چنان‌که می‌دانیم از نظر روانی، وجود اشیا و آلودگی در محیط بر روح و ذهن انسان تاثیر می‌گذارد و روان آدمی را دچار آشفتگی و ناآرامی می‌کند.

رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: آرامش خانه به جاروب آن است. عنه صلی الله علیه و آله: «راحه البیت کنسه.»[۹]

البته از این روایت فوق شاید بتوان آثار جسمی، فیزیکی نیز استفاده کرد. به این بیان که منظور از «راحتی خانه» سلامتی و آسایش اعضای خانه از نظر جسمی و روانی باشد. بنابراین روایت باید همواره خانه را از گرد و غبار و آلودگی پاک کرد. وجود هرگونه زباله، سبب آلودگی در درون منزل می‌شود و از نظر شرع مکروه و مذموم است.

رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: زباله را شب در خانه نگه ندارید بلکه هر روز صبح آن را بیرون بگذارید زیرا زباله جایگاه شیطان است. قال رسول الله صلی الله علیه و آله: «لاتسبیتوا القمامه فی بیوتکم و اخرجوها نهاراً فانها مقعد الشیطان.»[۱۰][۱۱]

۴. نهی از نگه داشتن زباله

چنان که دیدیم در روایات از نگه داشتن زباله و خاکروبه در خانه، به ویژه هر شب هنگام، نهی شده است و حتی قراردادن آن در پشت درب خانه نیز مورد مذمت نیز قرار گرفته است.

البته شاید بتوان گفت که این نهی و تحذیر بیشتر مربوط به زمان‌های گذشته بوده است که زباله‌ها را در فضاهای باز و بدون پوشش نگاه می‌داشته‌اند و امروزه که کاملا در کیسه و در سطل‌های دربسته نگهداری می‌شود از این قاعده مستثنی است. اما حقیقت این است که چنین قرینه‌ای به طور قطعی در کار نیست و کاملا می‌توان فرض کرد که اصل نگهداری زباله در خانه ممنوع باشد. مطلب اخیر را به ویژه با این نکته می‌توان تایید کرد که روش نگهداری زباله هر قدر که دقیق و محتاطانه باشد ولی به هر حال منشا آلودگی و بروز بیماری‌های گوناگون در بین اعضای خانواده است.

با این فرض شاید بهتر باشد که در هر محل یا کوچه، جایی به دور از دیده مردم ساخته شود و همه‌ی خانه‌ها هر روز پیش از غروب آفتاب زباله خود را به همان محل مشترک انتقال دهند.

۱. ↑ ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، ت شاکر، ج۵، ص۱۱۱.

۲. ↑ برقی، ابوجعفر، المحاسن، ج۲، ص۶۲۴    .

۳. ↑ کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ط الاسلامیة، ج۶، ص۵۳۲.

۴. ↑ برقی، ابوجعفر، المحاسن، ج۲، ص۶۲۴.

۵. ↑ شیخ صدوق، الخصال‌، ج۲، ص۵۰۴.

۶. ↑ برقی، ابوجعفر، المحاسن، ج۲، ص۶۲۴.

۷. ↑ شیخ صدوق، الخصال‌، ج۱، ص۵۴.

۸. ↑ برقی، ابوجعفر، المحاسن، ج۲، ص۶۲۴.

۹. ↑ سیوطی، جلال‌الدین، جامع الاحادیث، ص۷۹.

۱۰. ↑ شیخ صدوق، الامالی، ج۱، ص۵۱۰    .

۱۱. ↑ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ح ۷۶، ص۱۷۵،