اطلاعات پروژه
محیط پرهیاهوی مدرسه را به خاطر آورید. به آوای دانش آموزان
فکر کنید که با ورود آموزگار به کلاس و بسته شدن در ، آرام می گیرد.
- داخل این کلاس ها چه می گذرد؟
- دانش آموزان چه چیزهایی یاد می گیرند؟
- معلم ها چگونه آموزش می دهند؟
- آیا باید درها را باز کنید و وارد شوید؟ یا بیرون کلاس بمانید؟
- چند وقت یک بار باید از کلاس بازدید کنید؟
- همین که وارد شدید باید چه کاری انجام دهید؟
- چگونه می فهمید بین دانش آموز و معلم چه می گذرد؟
- به آنهایی که در کارشان مشکلی دارند چه کمکی می توانید بکنید؟
در نقش راهبر آموزشی،در حالی که مسئول تعداد زیادی معلم هستید، و از طرفی دیگر هم، نیازهای آموزشی دانش آموزان، مسائل والدین، و الزامات منطقه به شما هجوم آورده باشد.
شاید فکر کنید، بهبود تدریس تمام معلمان، کاری بی فایده است. و به این نتیجه برسید که به تنهایی کاری از
دستتان برنمی آید .
اما باید بدانید که …
اگر استفاده از چند ساختار و چند رهبر را برای مساعدت، متمرکز شدن و بهبود یادگیری
و یاددهی در کلاس بپذیرید، آنگاه می بینید که بهبود مستمر و مداوم روی می دهد.
- نظارت بالینی ( Cinical supervision)
- راهنمایی همکاران ( PeerCoaching)
- دوستان منتقد ( Critial friends)
- گروه های مطالعاتی یا اقدام پژوهی ( Classroom action research teams or study groups)
بازدیدهای معمولی و گاه به گاه یک ناظر، که چند بار در طول سال صورت می گیرد و معمولا بدون بحث، نقد و برنامه ریزی مستمر با دیگران انجام می شود؛ باعث بی تفاوت شدن معلمان نسبت به کارشان و یکنواخت شدن روال های کاری می شود. و سطح حرفه ای آموزش را نیز پایین می آورد.
اما نظارت و راهنمایی آموزشی بالینی، روشی نظام مند و منظم در مورد مطالعه رفتار
معلم در کلاس درس است که در جوی همراه با همکاری و احترام متقابل صورت می گیرد.
در حقیقت ، نظارت بالینی، معروف ترین، قدیمی ترین و پرکاربردترین روش کار مستقیم با معلمان است که به صورت مجموعه ای از فعالیت ها برای اصلاح فرایند تدریس و یادگیری طراحی می شود.
نظارت بالینی بیشتر در ارتباط خطی به کار می رود. مانند: ارتباط ناظر با معلم، سرگروه آموزشی با معلم، معلم مشاور با معلم تازه کار، معلم با کارورز و مانند آن.
به خاطر داشته باشید :
هدف ما از نظارت، قضاوت در مورد شایستگی معلمان و کنترل کار آنان نیست، بلکه هدف ما از نظارت بالینی عبارت است از:
- اصلاح فرایند آموزش و یادگیری از طریق همکاری حرفه ای متقابل
- راهنمای آموزشی معلم
- شناسایی و پرورش استعدادهای بالقوه معلمان
- ارتقای معلمان به افراد شایسته تر و توانمندتر
روش نظارت بالینی را می توان در 5 گام خلاصه کرد:
1.گفت و گوی پیش از مشاهده با معلم
2.مشاهده ی تدریس کلاسی
- توصیف مشاهدات
4.تحلیل و تفسیر توصیفات مشاهده
5.گفت و گوی پس از مشاهده
- گفتوگوی پیش از مشاهده با معلم
نشست قبل از مشاهده، صحبتی رو در رو بین معلم و ناظر آموزشی است تا فرآیند مشاهده از کلاس معلم را هدف مدار و نظام مند کند.
علاوه بر اینکه این نشست می تواند به ناظر کمک کند تا پیش فرضی در مورد رفتارها یا افکار معلم در سر نداشته باشد و درک و بینش صحیح تری نسبت به او پیدا کند، همچنین تلنگری است به نگرانی ها و سوالات معلم.
درواقع اگر، احساس احترام متقابل بین معلم و ناظر ایجاد شود، معلم کمک های ناظر آموزشی را بیشتر طلب خواهد کرد.
بنابراین راهنمای آموزشی باید با مشخص کردن وظایف طرفین و کمک به معلم در درک هدف و مفهوم نظارت و راهنمایی آموزشی بالینی، اضطراب معلم را برطرف کند.
به خاطر داشته باشید که ؛ امنیت شغلی معلمان از جنبه های گوناگون موجب می شود کارایی و اثربخشی آنان تا حد بسیاری افزایش یابد. و فراهم آوردن زمینه های مناسب برای ایجاد احساس امنیت شغلی در معلمان، از وظایف راهبران آموزشی است، که در همین نشست ها به سهولت دست یافتنی خواهد بود.
ناظران می توانند با هریک از معلمان به صورت انفرادی یا گروهی ملاقات کنند. و به طرح موارد زیر بپردازند:
- روشن سازی مفهوم و اهداف نظارت آموزشی و ارزشیابی
- دلیل و هدف مشاهده
- روشن سازی انتظارات ناظر و معلم
- گفت و گو در رابطه با شیوه تدریس
- تمرکز مشاهده ( موضوع مورد مشاهده)
- روش و نوع مشاهده ( ابزارهای مشاهده)
- زمان نشست بعد از مشاهده
این تصمیم ها ، پیش از مشاهده ی واقعی گرفته می شوند تا آن چه اتفاق می افتد، برای ناظر و معلم روشن باشد.
نشست قبل از مشاهده ای که خوب هدایت شده باشد سه عنصر دارد:
- شفاف سازی
- مرور ذهنی
- قرارداد
- شفاف سازی:
به یاد آورید به عنوان یک معلم، چند بار ناظر را سرد و بی روح و بدون داشتن کوچک ترین اطلاعی از آنچه در کلاس شما روی داده است، یا اینکه برای یادگیری دانش آموزان چه اهدافی دارید، دیده اید؟!
یا اینکه بدون کوچک ترین اطلاعی از انتخاب روش تدریسی که شما را به اهدافتان برساند، در کلاس درس آمده است؟!
عنصر شفاف سازی به ایجاد درک کامل ناظر از درس مورد نظر معلم اشاره دارد.
شفاف سازی به درک متقابل و کاوش مشترک در مورد اینکه چگونه درس با طرح کلی برنامه ی درسی معلم و تصمیم گیری های آموزشی تطبیق می یابد، کمک می کند.
در نشست پیش از مشاهده، از معلم بخواهید اهداف یادگیری دانش آموزان، فعالیت ها و راهبردهای آموزشی ای که دانش آموزان برای تحقق این اهداف به آنها احتیاج دارند و روش های ارزشیابی مرحله ای را، برای شما توضیح دهد.
به خاطر داشته باشید:
یک ناظر می تواند موثرتر باشد به شرط آنکه شکل مشاهده ی معلم روش مند باشد.
- مرور یا تمرین ذهنی:
ناظر، معلم را در فعالیت واقعی یا ایفای نقش قسمت های انتخاب شده ای از درس درگیر می کند.
یعنی معلم به همراه ناظر، درس مورد مشاهده را تمرین می کند.
معلم، با توضیح موارد زیر به راهبر آموزشی، به تمرین ذهنی می پردازد:
- اهداف درس
- روش های ارائه ی درس
- روش های ارزشیابی عملکرد دانش آموز
فایده ی این کار چیست؟
ارائه ی غیررسمی، فرصتی را فراهم می آورد تا مشکلات را پیش بینی و عناصر طرح، که ممکن است مبهم باشند، و نگرانی های معلم در مورد درس ، تشخیص داده شوند.
برای مثال:اگر معلمی بخواهد طبق آموزش های کارگاهی، به دانش آموزان تدریس بدهد، که برای اولین بار هم انجام می شود؛تمرین آن به صورت شفاهی و عبور کردن قدم به قدم با حضور ناظر از این مرحله به معلم کمک می کند و به او اطمینان می دهد که نظارت آموزشی، صریح و روشن است و اینکه می توان راحت آن را دنبال کرد.
علاوه بر این؛
ناظر آموزشی باید از معلم بخواهد، سوابق مربوط به کلاس را به منظور آگاهی ناظر فراهم کند. معلم نیز موظف است درباره ی سوابق یادگیرندگان به ناظر اطلاعاتی بدهد و مشکلاتی را که در برخورد با آنها، برایش وجود دارد، با او در میان بگذارد.
- قرارداد:
- قرارداد، انتظارات هر دو نفر را درباره ی هدف و روش های جمع آوری اطلاعات روشن و خلاصه می کند.
- معلم و ناظر آموزشی درباره ی نقش ناظر در طول بازدید توافق می کنند.
- ناظر آموزشی و معلم باید درباره ی دستورالعمل هایی که ناظر برای ثبت داده ها دنبال می کند ، توافق کنند؛ بنابراین، معلم هنگامی که ناظر سخت درگیر نوشتن کلیه وقایع کلاسی می شود، ناراحت نخواهد شد.
- معلم و ناظر آموزشی باید تعیین کنند که استفاده از روش شنیداری-دیداری مطلوب است یا خیر. و اگر چنین است باید جزئیات کار خود را شرح دهند.
- طرفین باید در مورد مدت زمان حضور ناظر در کلاس و محل استقرار او با یکدیگر توافق کنند.
لازم به ذکر است که ؛
معلم ممکن است در مورد رفتارهای ویژه ی زیر به فردی نیاز داشته باشد تا این رفتارها را مشاهده کند و بازخورد لازم را به او بدهد:
- تعامل کلامی میان دانش آموز و معلم
- نحوه ی سوال کردن شفاهی
- روش های گروه بندی دانش آموزان
- راه های تقویت ارتباط و تعامل بین دانش آموزان
- تدریس یک مبحث به خصوص
- بهبود و اصلاح صدای معلم
- رفتارهای غیرکلامی معلم
- روش های اداره ی کلاس
- تدارک کمک های انفرادی به دانش آموزان
- میزان تسلط معلم بر آنچه در کلاس روی می دهد.
- استفاده ی معلم از رسانه ها( وسایل کمک آموزشی ) در ارائه ی یک درس
- نحوه ی بیان، دستور و تعیین تکالیف دانش آموزان
بنابراین، معلم و ناظر با گفتگو، می توانند موضوع یا موضوعات مورد مشاهده را در قرارداد تعیین کنند که نظارت، هدفمند و متمرکز بر مشکلات معلم باشد.
توجه کنید!
ناظر باید تعیین کند که چه کلاسی را و چه موقع بازدید خواهد کرد، که در این صورت برنامه ی زمان بندی ناظر آموزشی از قبل تهیه می شود.
به عکس، در مواقع ارزشیابی پایانی ممکن است لازم باشد که بازدیدها بدون اطلاع قبلی باشد.
اما ناظر آموزشی تحلیل گر به این کار نیازی ندارد.
ناظر آموزشی به دنبال نظارت کار معلمان و حفظ شرایط کاری آنها با ارزیابی توانمندی یا تخصص آنها برای اهداف اجرایی نیست.
ناظر آموزشی بالینی صرفا به عنوان یک مددکار آموزش دیده و دارای مهارت، از کلاس ها بازدید می کند.
انجام چه مواردی، شما را در نشست پیش از گفتگو کمک می کند؟
- اعتمادسازی
- برقراری ارتباط مثبت
- شناخت نظام باورمعلم
اعتماد سازی:
در محیط هایی که جو عدم اعتماد حاکم باشد، تلاش های نظارت آموزشی موفق نخواهد بود.
برای نظارت آموزشی باید نوعی احساس اطمینان واعتماد به ناظر در معلمان به وجود آید. این اطمینان کمک می کند تا تردید، عدم امنیت و ابهام در روابط بین ناظر و معلم از بین برود. هنگامی که افراد به دیگری اعتماد ندارند، به حرف های او گوش نمی کنند، با او به وضوح ارتباط برقرار نمی سازند، سخت نمی کوشند و همکاری نشان نمی دهند. از طرف دیگر، وقتی اعتماد وجود دارد، افراد آزادند که تجربه کنند ، بیاموزند و بدون ترس از تنبیه همکاری کنند.
محققان نشان داده اند که ناظران آموزشی قبل از هرگونه اقدامی برای نظارت آموزشی و رشد حرفه ای آنان، باید جو اعتماد را ایجاد کنند. اعتماد، پایه و اساس نظارت آموزشی است.
چگونه حس اعتماد و قابلیت اطمینان را ایجاد کنیم؟
1.همکاری برای حل مسئله
ناظر و معلم باید به این مسئله پی ببرند که به منظور نیل به اهداف، باید ایده ها را با هم تبادل و مسئولیت ها را تقسیم کنند. یعنی معلم و ناظر به جای آنکه ذهنیت« درمقابل یکدیگر» را داشته باشند، احساس با هم بودن کنند.هدفی مشترک را با هم دنبال کنند که نتایج فعالیت های مشترک آنها تاثیر مثبت بر یادگیری دانش آموزان بگذارد.
2.باور به مشارکت معلمان در نظارت
راهبران، باید بر این مسئله واقف باشند که معلمان هم دارای دانش و مهارت های حرفه ای هستند. هیچ کس از توانمندی ها و نیازهای دانش آموزان کلاس یا علایق آنها در کلاس درس آگاهی ندارد، مگر آنکه روزانه با این افراد کار کرده باشد.
3.ثبات رفتاری
رفتارهای راهبران آموزشی نباید با گفتار و گرایش هایشان متناقض باشد.
4.توجه
راهبران باید از بی اعتبار کردن معلمان در مقام انسان اجتناب کنند. هنگامی که به اصلاح نیاز باشد، بر اشتباه یا رفتار و نه بر ویژگی های شخصی معلم متمرکز شوند.
5.شایستگی
راهبران ماهر باید بدون به رخ کشیدن تخصص خود، این احساس را به معلمان القا کنند که لایق و ذی صلاح هستند. و توانایی، تجربه و دانش لازم برای نظارت و حل مشکلات را دارند.
برقراری ارتباط مثبت:
برقراری ارتباط مثبت شامل این موارد است:
- توجه ناظر به کار معلم
- عدم پیش داوری
- گوش دادن فعال
برقراری ارتباط مثبت به مرور زمان و به تدریج رخ می دهد. و ناظران آموزشی و معلمان همدیگر را به خوبی خواهند شناخت. ناظران باید رویکردی مشارکت جویانه و همکارگرایانه داشته باشند. بدون اعتماد و احترام دو جانبه، معلمان در هنگام ایجاد مشکل در کلاس درس، به ندرت از مدیر یا ناظر کمک می طلبند. برای حل مشکل با مدیران یا ناظران همکاری نمی کنند و حتی مشکل را برای خود و دانش آموزان بیشتر می کنند.
چگونه ارتباط اثربخش برقرار کنیم؟
برای این کار چهار دسته مهارت وجود دارد:
- مهارت گوش دادن
- مهارت شفاف سازی
- مهارت تشویق
- مهارت تفکر
1.مهارت گوش دادن:
ناظر می نشیند و به سخنگو نگاه می کند و برای اینکه نشان دهد صحبت های او را می فهمد، سرش را تکان می دهد. اصوات و آواها ( او-هوم) نیز نشان دهنده ی گوش دادن است.
2.مهارت شفاف سازی:
ناظر برای روشن کردن منظور گوینده، سوالاتی می پرسد. مثلا « منظور شما از این حرف چیست؟» ، « ممکن است بیشتر توضیح دهید؟» ، « من در مورد این نکته گیج شده ام» ، « من متوجه منظور شما نشدم».
3.مهارت تشویق:
ناظر پاسخ های تصدیق کننده می دهد تا به گوینده کمک کند حرفش را بزند. مثلا « بله، حرف شما را دنبال می کنم» ، « ادامه بدهید» ، « بله، منظورتان را می فهمم، بیشتر توضیح دهید».
4.مهارت تفکر:
ناظر برای تصدیق درستی حرف گوینده، سخن او را خلاصه و بازگویی می کند: « فهمیدم منظورتان چیست…» ، « بنابراین موضوع این است که …» ، « شنیدم که شما گفتید….».
شناخت نظام باور معلم:
طبق گفته بلامبرگ (Blumberg 1996 ) معلمان نمی توانند از ورود ناظران آموزشی به کلاس خود جلوگیری کنند، اما می توانند نگذارند از نظام باور آنها آگاه شوند.
هر نوع تغییری که در محیط کلاس یا شیوه ی تدریس رخ دهد، تحت کنترل نظام باور معلمان قرار دارد. و تغییر بلند مدت در رفتارها یا شیوه های تدریس معلمان نیز بدون تغییر در باورها و نگرش آنان، امکان پذیر نیست.
به یاد داشته باشید:
زمانی که یک ناظر از باورهای معلم آگاهی می یابد، قادر خواهد بود آنچه را که در کلاس درس روی می دهد از دید معلم نگاه کند. بنابراین معلم و ناظر بهتر می توانند با هم کار کنند.
چگونگه می شود به نظام باور معلمان و فرایند تفکر آنان راه یافت؟
با گفت و گو در رابطه با شیوه ی تدریس، معلمان را ترغیب کنید تا در رابطه با نظام باور خود سخن بگویند.
علاوه بر نظام باور، معلم دارای یک باور عملی نیز می باشد که شامل رفتارهای مشهود تدریس و تعامل با دانش آموزان می شود.
با صحبت در مورد نظام باورها و مقایسه ی آن با باورهای عملی، ناظر و معلم می توانند به میزان هماهنگی این دو نظام باوری پی ببرند.
اگر معلم به باوری اعتقاد داشته باشد اما از طریق فرایند نظارت آموزشی پی برده شود، که نظام باوری معلم با باور او در عمل تفاوت چشمگیری دارد، این فعالیت بسیار سودمند خواهد بود.
برای مثال
ممکن است معلمی به دانش آموز محوری باور داشته باشد، به صورتی که دانش آموزان فعالانه در تفکر و مباحثه در مورد محتوا نقش داشته باشند. اما اطلاعات به دست آمده ممکن است مشخص سازد که میزان صحبت معلم بیش از سهم دانش آموزان در کلاس درس است. یا سوالات ثبت شده ی معلم و پاسخ های دانش آموزان ممکن است تفکر مطلوب را در بر نداشته باشد. در این صورت معلم و ناظر با مقایسه ای کلی، به تفاوت بین هدف ایده ال و واقعیت مواجه می شوند. و می توانند در پی راهکاری برای آن باشند.
منبع:
- کتاب نظارت آموزشی کلاسدرسمحور؛ ( نظارت بالینی)
نویسنده: بیژن عبدالهی
انتشارات: موسسه مدارس یادگیرنده مرآت
- کتاب نظارت و رهبری آموزشی (رویکردی تحولی)
نویسنده: کارل گلیکمن استفن پی. گوردون ژوویتا ام. راس گوردون
مترجم: غلام رضا شمس مورکانی ،محمود ابوالقاسمی
انتشارات: دانشگاه شهید بهشتی
- کتاب نظارت و راهنمایی آموزشی
نویسنده: کارل گلیکمن
انتشارات: آوای نور
- کتاب نظارت و راهنمایی آموزشی
نویسنده: دکتر مصطفی نیکنامی